Bảo tồn và phát huy giá trị các di sản

Yếu tố "vật linh" trong tín ngưỡng của người Sán Chay

Thứ Tư, 18/12/2013, 17:14 [GMT+7]
.
.

Sán Chay là dân tộc ít người gồm hai nhánh Cao Lan và Sán Chỉ. Ở Quảng Ninh, người Sán Chay cư trú chủ yếu ở các huyện: Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên và Hải Hà. Họ có kho tàng văn hoá dân gian phong phú. Trước hết phải kể tới kho tàng truyện cổ tích, thơ ca, hò vè phổ biến rộng rãi trong cộng đồng dân tộc về các đề tài đấu tranh với thiên nhiên, về lao động sản xuất, về tình yêu đôi lứa, về quan hệ xã hội và gia đình, thể hiện ước vọng làm sao có được cuộc sống ấm no hạnh phúc.

Tái hiện nghi lễ cầu mùa của người Sán Chỉ tại Tiên Yên.
Tái hiện nghi lễ cầu mùa của người Sán Chỉ tại Tiên Yên.

Sình ca (Soóng Cọ) là hình thức sinh hoạt phong phú hấp dẫn nhất của người Sán Chay. Đó là những khúc sinh cô (tình ca) được truyền miệng qua nhiều đời, lời lẽ bóng bẩy, duyên dáng; là những câu ứng tác trong quá trình đối đáp tìm hiểu nhau trong lao động sản xuất, cũng có thể là những lời chúc phúc đối với những đôi vợ chồng trẻ sau tiệc cưới. Các điệu múa của dân tộc bao gồm: Múa trống, múa xúc tép, múa chim gâu, múa tang, múa tra hạt, múa đâm cá, múa thắp đèn. Nhạc cụ cũng phong phú gồm: Thanh la, não bạt, trống, chiêng, kèn… Vào ngày hội xuân, Tết Nguyên đán, đồng bào Sán Chay lại cùng nhau vui chơi giải trí, có những trò diễn sôi nổi như: Đánh quay, trồng cây chuối, vặn rau cải, tung còn.

Đặc biệt, trong tín ngưỡng, yếu tố vật linh đóng vai trò quan trọng trong đời sống của người Sán Chay, được thể hiện qua việc dựng nhà, đám cưới hay trong đám tang... Nhà của người Sán Chay được xây dựng hình dung như một con trâu thần (thuỷ ngưu). Bốn cột chính tượng trưng cho 4 chân, rui mè như là xương sườn, nóc là sống lưng. Thùng cám được đặt ngay chân cột chính, cạnh cửa ra vào chính là dạ dày của trâu thần, người và gia súc bám vào đó mà sống. Bởi vậy, đó là chỗ linh thiêng trong nhà, là nơi thờ thần nuôi của gia đình. Tại một góc thuộc phần ngoài nhà có một buồng nhỏ, lúc nào cũng được đóng kín bằng một cánh cửa, người ngoài và phụ nữ không được đến chỗ đó. Ngay chủ nhà cũng chỉ được ra vào buồng ấy trong những ngày nhất định. Đó chính là chương hoả, nơi tuỳ theo từng dòng họ mà thờ Ngọc Hoàng, phật Nam Hoa hay Táo Quân. Ở góc đối diện, người ta kê một sập cao khoảng 40-50cm, phụ nữ không được ngồi lên sập đó.

Phần nằm giữa 4 cột chính của nhà được coi là linh thiêng nhất, mọi sinh hoạt quan trọng và các lễ nghi lớn của gia đình đều diễn ra tại đây. Khi cưới xin, trước khi sang nhà gái, lễ vật và trang phục của người đi đón dâu đều được tập trung lại chính giữa ngôi nhà để thầy cúng làm phép. Sau đó, thầy cúng ra khỏi nhà đầu tiên, đứng dưới mái nhà làm phép và giương ô lên, những người trong đoàn đón dâu lần lượt chui qua dưới cánh tay ông. Sau đó, ông cụp ô lại, cắp ở dưới nách cho tới lúc đoàn đón dâu đến nhà gái. Theo quan niệm của người Sán Chay thì hồn vía của những người trong đoàn đón dâu đã nằm gọn trong chiếc ô của thầy và trên đường đi họ sẽ không sợ bị tà ma, quỷ quái làm hại nữa… Còn trong đám tang, khi khâm niệm người chết, thi thể được mặc những bộ quần áo mới đã cắt hết khuy và cắt một nhát ở gấu gọi là làm dấu cho ma. Sau đó, họ lấy 7 đồng xu buộc lại với nhau sao cho đặt đúng vào hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và mồm. 7 đồng xu này tượng trưng cho bảy ngôi sao dẫn đường cho hồn về bên kia thế giới. Họ còn đặt tay phải vào một que hương hoặc một chiếc que để hồn dùng làm gậy đuổi chó và đặt vào tay trái vài hào bạc trắng hoặc vàng mã để vong linh tiêu xài trên đường về với tổ tiên…

Yếu tố vật linh trong tín ngưỡng của người Sán Chay có một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào nơi đây. Nó không chỉ ảnh hưởng và chi phối tập quán, lối sống của đồng bào, mà còn thể hiện sâu sắc bản sắc văn hoá tộc người. Qua đó, ta thấy được ý thức về một nguồn gốc chung, một ông tổ chung và các quan hệ xã hội trong cộng đồng tộc người đó. Từ trước tới nay, Quảng Ninh chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu chi tiết, cụ thể và tỉ mỉ về đời sống văn hoá tín ngưỡng của dân tộc Sán Chay trên địa bàn tỉnh. Vì vậy, tới đây Sở VH,TT&DL sẽ tiến hành dự án này nhằm đưa ra những biện pháp hiệu quả để bảo tồn những cái hay, cái đẹp, đồng thời có các chiến lược, chính sách phù hợp cho phát triển văn hoá vùng và địa phương.

Nguyễn Trung Hà (Sở VH,TT&DL)

.
.
.
.
.
.
.
.