.

Bảo tồn, phát huy giá trị Then cổ: Cần có sự chắt lọc

Cập nhật lúc 07:01, Thứ Năm, 23/08/2012 (GMT+7)

Then cổ chủ yếu để phục vụ các nghi lễ cúng tế của tộc người Tày, diễn tả con đường Then đưa binh mã đi qua ba tầng Trời để làm lễ vừa hiện thực vừa lãng mạn, lại có âm nhạc chắp cánh cho lời ca nên có sức dẫn dắt người nghe từ thực tại cuộc sống đi vào cõi mơ. Bởi thế mà Then cổ có sức hấp dẫn bền bỉ với người Tày và được truyền từ đời này sang đời khác.

Làm lễ
Làm lễ "Lên lầu" trong nghi lễ Then cổ. Ảnh: Nguyễn Trung Hà

Độc đáo Then cổ

Theo hồ sơ khảo sát về Then của người Tày ở Quảng Ninh, đặc biệt là ở Bình Liêu, Then hay diễn xướng Then nghi lễ cổ tức là người thuộc các làn điệu Then cổ, đã được cấp sắc để thể hiện các nghi lễ như: Chữa bệnh, giải hạn, trừ hiểm hoạ, cầu tự, ban phúc lộc… Then gắn với môi trường tự nhiên và xã hội người Tày, nó phản ánh một cách sinh động đời sống xã hội Tày. Nếu ở lớp Then cổ, xã hội Tày được hiện lên qua sự xâu chuỗi hàng loạt các mẩu thần thoại, truyện kể, cùng những câu châm ngôn, thành ngữ, tục ngữ v.v.. thì ở lớp Then muộn, xã hội đó được miêu tả khá sinh động qua các hiện tượng, sự việc có thực trong đời sống xã hội thời phong kiến (cảnh phu phen, cống nạp, nạn nhũng nhiễu chốn quan trường...) phản ánh chân thật về xã hội người Tày một thời đã qua.

Diễn xướng Then nghi lễ cổ của tộc người Tày ở Bình Liêu có ba hình thức chính là: Cấp sắc Then; cầu phúc, cầu an, giải hạn, hoàn trả lễ và cầu hoa, cầu có con nối dõi tông đường. Các nghi lễ diễn ra trong 2 ngày đêm với nhiều nội dung như: Lễ cúng tổ tiên; lễ dọn đường cho các quan Then bắt đầu cuộc hành trình lên mời Ngọc Hoàng và các sư phụ Then đã về với tiên tổ cùng về làm lễ  “Lẩu then”; lễ cúng mời; lễ cúng dâng rượu; cúng trừ ma; cúng giải hạn… Một hình thức quan trọng trong “Lẩu Then” cũng như “lễ cấp sắc” của các thầy Then là lễ “lên lầu” (lên trời) nhằm cầu phúc, cầu an, thăng quan, thêm binh quyền. Mặc dù là loại hình trình diễn nghi lễ nhưng Then cổ hấp dẫn bởi được thể hiện bằng giai điệu dễ hát với lời thơ trau chuốt dễ thuộc, chỉ cần một tính tẩu (đàn tính) đệm thôi là cả đêm hát cúng Then hiện ra; người nghe, người xem như nuốt từng lời, từng luyến láy của câu của chữ, mà tưởng như mình cùng đi trong đoàn quan quân binh mã cờ xí rợp đất, trống chiêng vang trời do quan Then dẫn đi về tiên tổ…

Bảo tồn thế nào?

Nghi lễ Then cổ là hình thức sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng dân gian lâu đời, tiêu biểu của người Tày và được truyền khẩu từ thế hệ này qua thế hệ khác. Nhưng hiện nay, do điều kiện kinh tế, nhận thức của lớp trẻ, sự giao thoa của các yếu tố văn hoá mới, sự truyền dạy chỉ được thực hiện trong gia đình người làm thầy nên hầu như các diễn xướng Then nghi lễ cổ được tổ chức trong cộng đồng người Tày ở Bình Liêu không còn được như xưa. Các nhóm thầy Then cũng ít đi hoặc đã và đang có nguy cơ mai một; các nghi lễ Then chủ yếu diễn ra ở quy mô nhỏ hoặc thực hiện rút gọn không đủ thời gian và trình tự như trước đây. Lớp trẻ hiện nay số đông không quan tâm nhiều đến Then, nếu họ có làm Then cổ thì phần lớn là buộc phải nối nghiệp tổ tiên, số khác lại quan tâm đến loại Then mới (Then văn nghệ), họ học đàn và hát Then chỉ để giải trí. Điều này dẫn đến thực tế các vùng diễn xướng Then nghi lễ điển hình đang có nguy cơ bị biến mất, thất truyền; có những vùng lại chỉ chú trọng đến bảo tồn, phát huy Then văn nghệ mà không chú ý đến việc bảo tồn và phát huy Then cổ.

Như vậy, việc bảo tồn, phát huy giá trị Then cổ là rất cần thiết, nhất là khi Then nghi lễ của tộc người Tày ở Quảng Ninh đã được Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch lựa chọn đề nghị lập hồ sơ đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Tuy vậy, việc bảo tồn, phát huy cần xem xét để giữ gìn, nâng cao giá trị những mặt tích cực và hạn chế những hạn chế trong diễn xướng Then nghi lễ. Bởi lẽ, thực tế gần đây, khi thực hiện các nghi thức diễn xướng Then, các nghệ nhân cũng đã có ý thức tự lược bớt một số thủ tục nghi lễ rườm rà. Song đáng tiếc là có một số yếu tố văn hoá độc đáo hoặc các phong tục, tập quán có ý nghĩa cũng theo đó mà bị loại bỏ. Ví như múa chèo thuyền là điệu múa độc đáo trong Then và tập quán tặng cỗ én tôn vinh người làm nghề Then nay đã bị thất truyền ở nhiều nơi. Ngược lại, cần giản lược hoặc loại bỏ bớt một số nội dung trong các văn bản hành lễ không còn phù hợp với cuộc sống hiện nay, ví như nội dung than thở số phận con người do trời định đoạt hoặc ca ngợi việc cúng nạp lễ lạt để lấy chức, thăng chức trong Then, Pụt…

Phan Hằng

,
.
.
.
.
.