Tôn vinh những người mở đất lập làng

Từ đường họ Phạm (thôn Vị  Khê, xã Liên Vị, TX Quảng Yên) là nơi thờ thủy tổ Phạm Thanh Lảnh và các thế tổ trong dòng họ Phạm. Di tích còn có tên gọi khác là nhà thờ họ Phạm Hữu bởi lẽ, dòng họ có ông Phạm Hữu Tài là đời thứ 5 có công xây dựng đình, chùa và cứu đói dân làng, được nhân dân xã Vị Khê lập bia hậu thần suốt đời thờ phụng. Tên gọi này cũng để phân biệt với từ đường họ Phạm ở xóm Bơ cũng thuộc thôn Vị Khê.

Theo hồ sơ di tích thì thuỷ tổ Phạm Thanh Lảnh là người có công đầu tiên chiêu tập người quai đê lấn biển lập nên làng Vị Khê, tức thôn Vị Khê, xã Liên Vị ngày nay. Ông đã trở thành Tiên Công của xã Vị Khê xưa. Dòng họ Phạm ở Vị Khê đến nay đã được 16 đời. Gia phả dòng họ Phạm thôn Vị Khê và gia phả dòng họ Phạm Nhữ thôn Hải Yến có ghi chép lại: Tiên công Phạm Thanh Lảnh và Tiên công Phạm Nhữ Lãm là hai anh em, quê ở vùng Quang Lang (theo gia phả ghi Quang Lang ở Nam Hà nhưng hiện chỉ thấy ở tỉnh Thái Bình có thôn Quang Lang thuộc xã Thụy Hải, huyện Thái Thụy). Khoảng năm 1450 đến 1460, hai ông đã cùng gia đình xuôi theo dòng sông Hồng tới vùng quan ải Bạch Đằng Giang. Thấy vùng bãi triều Bạch Đằng đã có cư dân đến quai đê lấn biển lập nên các xã Phong Lưu, Trung Bản, Lưu Khê, Vị Dương, họ bèn dừng lại. Người anh là Phạm Nhữ Lãm chiêu tập người quai đê phía tây xã Phong Lưu lập nên xã Hải Triều sau đổi thành xã Hải Yến; người em là Phạm Thanh Lảnh cùng gia đình đến phía tây nam xã Phong Lưu chiêu tập thêm người quai đê lấn biển lập nên làng Lái, sau đổi thành làng Vị Khê. Để sau này con cháu dễ nhận ra họ tộc, hai ông đã đập đôi chiếc cối đá, mỗi họ giữ một nửa. Dòng họ Phạm ở Hải Yến lập từ đường thờ Thuỷ tổ Phạm Nhữ Lãm và các thế tổ các đời, nửa cối đá dùng để hoá vàng cho con cháu muôn đời nhận họ; dòng họ Phạm ở Vị Khê lập từ đường thờ thuỷ tổ là Phạm Thanh Lảnh và các thế tổ các đời, nửa chiếc cối đá được chôn xuống tường hồi phía Bắc để lưu truyền hậu thế.

Nhà thờ họ Phạm Hữu tại vùng đảo Hà Nam, TX Quảng Yên. Ảnh: Đức Hiếu

Như vậy, di tích nhà thờ họ Phạm thờ Tiên công Phạm Thanh Lảnh có liên quan mật thiết với lịch sử hình thành xã Liên Vị, đồng thời liên quan mật thiết với lịch sử quai đê lấn biển hình thành khu đảo Hà Nam vào thế kỷ XV - XVI. Ngoài việc thờ thuỷ tổ là Tiên công Phạm Thanh Lảnh, từ đường còn thờ thế tổ các đời, trong đó có cụ tổ đời thứ 5 là Quận công Phạm Hữu Tài vì đã có công trạng lớn với dân làng như: Cứu đói, cứu khổ, đóng thuế cho dân nhiều năm, bỏ thóc, bỏ tiền vàng ra xây dựng đình, chùa, miếu, góp phần thường xuyên tu tạo những nơi thờ cúng danh nhân v.v.. nên được dân làng lập bia đá hậu thần thờ cúng. Từ đường họ còn thờ cụ tổ Phạm Hữu Kỷ đời thứ 7 của dòng họ, từng tham gia lãnh đạo quân khởi nghĩa ở vùng An Quảng cùng với phong trào quận He, quận Hẻo. Đời sau, trong họ, ngoài làng đều coi cụ Kỷ như một vị thần tướng linh thiêng được vĩnh viễn tôn thờ và kính cẩn. Ngoài ra, trong khuôn viên của từ đường còn có ngôi miếu thờ cụ Tổ thần vàng là bà Phạm Thị Hạm, con nuôi dòng họ Phạm. Bà được dân làng gọi là Bà chúa Gốc Chát (gốc bàng) gắn với câu chuyện kỳ bí về việc một thiếu nữ bị phong thần giữ của, được cứu sống và nhận làm người họ Phạm.

Họ Phạm thường có những tập tục cúng lễ truyền thống hàng năm được thực hiện đều đặn từ đời này đến đời khác tại từ đường. Theo cây hương đá dựng ở chùa Linh Ngai, thôn Vị Khê và gia phả của dòng họ, thì sau khi thuỷ tổ Phạm Thanh Lảnh mất, bài vị được thờ ở nhà trưởng. Đến năm 1714, ông Phạm Hữu Tài đã bỏ tiền xây từ đường với tường gạch, mái ngói rất trang trọng. Từ ấy đến nay, từ đường họ Phạm Hữu đã qua nhiều lần trùng tu. Kiến trúc di tích nhìn chung không có gì đặc biệt nhưng di tích còn lưu giữ được 30 cổ vật từ xưa để lại.

Nhà thờ họ Phạm Hữu nằm trong cụm di tích rất đa dạng về các vị Tiên Công gắn liền với việc quai đê lấn biển, mở đất lập làng của cha ông ta ngày xưa trên vùng đất Quảng Ninh. Di tích hiện đã được hoàn chỉnh hồ sơ, đưa lên trình Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch để xét công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia thời gian tới đây, góp phần hoàn chỉnh việc xếp hạng các nhà thờ họ gắn liền với tên tuổi các vị Tiên Công của vùng đất Hà Nam ngày nay.

Ngọc Mai