Duyên dáng hát Then

Mùa xuân về trên khắp núi rừng Bình Liêu cũng là mùa người Tày tưng bừng với các lễ hội, các nghi lễ cầu mong cuộc sống vui vẻ, no ấm hơn... Các nghệ nhân Then cổ có thể đi ròng rã hàng tháng trời để làm lễ khắp các xã nơi có đồng bào Tày sinh sống. Còn trong các lễ hội, các bà, các chị lại rộn ràng áo xống duyên dáng bên cây đàn tính hát những câu then mới cao vút, trong trẻo ngợi ca quê hương xứ sở...

Các nghệ nhân trình diễn then tại Liên hoan văn nghệ Người cao tuổi Quảng Ninh năm 2011.

Trang nghiêm Then cổ

“Then cổ là then nghi lễ hát đệm trong các buổi lễ để cầu phúc, chúc thọ ông bà... Nghệ nhân Then cổ cũng chính là những bà thầy nên toàn là người già, có trẻ cũng phải trên 40 tuổi. Mà người làm Then cổ chủ yếu là phụ nữ, đàn ông có làm cũng rất hiếm hoi mà vẫn gọi là chị, mặc đồ của nữ, quàng khăn như các bà khi cúng tế...” - Chị Hà Thị Ngọc, cán bộ văn hoá huyện đồng thời cũng là một nghệ nhân dòng then mới cho biết.

Gặp các nghệ nhân Then cổ mà hỏi thì ai cũng có một cách lý giải giống nhau là muốn làm Then cổ không dễ đâu, “phải có ông bà tổ tiên phù hộ cho làm mới được làm. Mà đã bị tổ tiên “bắt” làm mà không làm cũng không được”. Bà Hà Thị Phương, 74 tuổi giờ thuộc lớp nghệ nhân Then cổ vào hàng cao tuổi nhất của Bình Liêu nhưng trước đây, bà từng là cán bộ y tế của ngành lâm nghiệp huyện, bà chỉ làm thầy từ quãng trung niên thôi. Còn như chị Trần Thị Liên, một nghệ nhân Then cổ trẻ nhất nơi đây cho biết thì chị từng bị ốm 3 tháng ròng, chân sưng to, không co duỗi được, chữa cũng không khỏi... Sau đi làm then thì bệnh từ từ rút đi rồi khỏi.

Những câu chuyện về việc chỉ định làm nghề từ tổ tiên như thế cứ nửa thực, nửa hư nhưng có một điều nhìn thấy là khi làm Then cổ, các nghệ nhân này phải kiêng cữ cả trong sinh hoạt và lao động, ví như không ăn thịt trâu, bò, thịt chó, làm ruộng nhưng không được đụng vào phân gio, kiêng đám ma, kiêng người đẻ... Có giai đoạn khá dài tồn tại quan điểm Then cổ gắn với các nghi lễ cầu cúng mang màu sắc mê tín dị đoan nên bị cấm khiến các bà then cũng có phần e ngại, Then cổ từ đây cũng bị mai một đi nhiều.

Những năm gần đây, với quan điểm mới về bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể thì Then cổ đã được phục hồi mạnh mẽ. Vào mỗi mùa xuân cũng là lúc nông nhàn, lúa đã thu hái xong, nhiều gia đình người Tày lại mời các bà then đến cúng tổ tiên ông bà, cúng giải hạn, cầu mùa, cầu phúc... cho gia đình, họ tộc. Bởi vậy, vào tháng giêng, các nghệ nhân Then cổ có thể đi ròng rã hàng tháng trời để làm lễ khắp các xã trong huyện, thậm chí đi cả các xã khác nơi có đồng bào Tày sinh sống. Điểm đặc biệt là dù đã có thời gian bị xao nhãng đi nhưng các nghi lễ của Then cổ hiện nay vẫn được giữ nguyên gốc cũ từ đồ dùng cho đến phục trang. Với sức sống mạnh mẽ, giá trị đặc sắc, Then cổ nơi đây đã được dàn dựng đưa đi giới thiệu và đoạt nhiều giải cao ở nhiều hội thi, hội diễn của tỉnh, quốc gia.

Vui tươi Then mới

Nếu như Then cổ là then nghi lễ thì Then mới là then lễ hội, then sinh hoạt. Then mới vẫn đi song song với Then cổ và đặc biệt được chú ý phát triển từ những năm 60 trở lại đây. Hiện nay, phong trào hát then ở Bình Liêu rất phát triển với hàng trăm người biết hát then mới, chủ yếu tập trung trong 4 CLB là Chang Nà, Thơ - Then - Ca Bình Liêu, Giai điệu quê hương và CLB Then xã Vô Ngại, nhưng số hát lẻ tẻ cũng nhiều. Bên cạnh số người già, trung niên thì then mới cũng bắt đầu thu hút lớp trẻ tham gia, đặc biệt là các thành viên CLB Giai điệu quê hương tập hợp các em học sinh THCS và một số thầy, cô giáo trẻ. Tới đây, Bình Liêu cũng dự định sẽ mở các lớp dạy xuống tận xã, mời các nghệ nhân có uy tín truyền dạy cách đánh đàn tính, hát then cho lớp trẻ. Dù số người sáng tác không nhiều nhưng then mới của Bình Liêu cũng có một số bài hát hay được nhiều người yêu thích như Tỏ tình, Cô giáo Tày, Bản Noọng, Quảng Ninh giàu đẹp v.v..

Với đặc trưng và thế mạnh riêng, cả Then cổ và Then mới đều cho thấy sức sống mạnh mẽ, là món ăn tinh thần không thể thiếu, góp phần lưu giữ và tôn vinh bản sắc văn hoá đặc sắc tộc người Tày ở Quảng Ninh.

Phan Hằng