Năm Thìn nói chuyện rồng

Rồng là một con vật huyền thoại quen thuộc ở phương Đông và khá quen biết ở phương Tây. Ở Việt Nam, con rồng là một hình tượng có vị trí đặc biệt trong văn hoá, tín ngưỡng và là biểu tượng linh thiêng liên quan đến truyền thuyết “Con Rồng, cháu Tiên”.

Thời các triều đại phong kiến trước đây, rồng là hình ảnh tượng trưng cho quyền uy tuyệt đối của các đấng thiên tử (ngai và áo chạm, thêu rồng). Rồng là hình tượng của mưa thuận gió hoà, là vật linh đứng vào hàng bậc nhất trong tứ linh “long, lân, quy, phụng”.

Theo các nhà nghiên cứu mỹ thuật dân gian, mỗi thời kỳ, con rồng được thể hiện một nét riêng, phản ánh đặc trưng xã hội thời đại ấy. Rồng thời Lý tượng trưng cho mơ ước của cư dân trồng lúa nước nên luôn được tạo trong khung cảnh của nước, của mây cuộn. Rồng thời Lý có mình dài như rắn, có bốn chân, mỗi chân có ba móng cong nhọn. Đến thời Trần, đầu rồng uy nghi và đường bệ với chiếc mào lửa ngắn hơn. Thân rồng tròn lẳn, mập mạp, nhỏ dần về phía đuôi, uốn khúc nhẹ, lưng võng hình yên ngựa. Thời Lê, đầu rồng to, bờm lớn ngược ra sau, mào lửa mất hẳn, thay vào đó là một chiếc mũi to. Thân rồng lượn hai khúc lớn. Chân có năm móng sắc nhọn quắp lại dữ tợn. Rồng thời Lê tượng trưng cho quyền uy phong kiến. Cũng chính bắt đầu từ thời đại này xuất hiện quan niệm tứ linh: Long (rồng), ly (lân), quy (rùa), phụng (phượng) tượng trưng cho uy quyền của vương triều. Tới thời Nguyễn, rồng vẫn còn đứng đầu trong bộ tứ linh nhưng đã được nhân cách hoá, được đưa vào đời thường như hình rồng mẹ có bầy rồng con quây quần, rồng đuổi bắt mồi, rồng trong cảnh lứa đôi... Hình tượng rồng dùng cho vua có năm móng, còn lại là bốn móng.

Trong đời sống văn hoá tinh thần của người Việt Nam có rất nhiều truyền thuyết về rồng. Nếu như thủ đô Hà Nội từng gắn với câu chuyện Lý Thái Tổ mơ thấy rồng bay lên mà đặt kinh đô là Thăng Long (rồng bay), thì Vịnh Hạ Long có truyền thuyết đàn rồng hạ giúp dân đánh giặc. Nơi trời Nam, đồng bằng Nam Bộ phì nhiêu được làm nên bởi dòng sông mang tên Cửu Long (chín rồng)… 

Là biểu tượng của sự cao quý, sức sống vĩnh hằng và sức mạnh vũ trụ nên hình tượng rồng được sử dụng nhiều nhất có lẽ trong kiến trúc đình chùa. Không khó để tìm thấy các trang trí hình rồng trên các đầu bẩy, câu đầu, cốn, mái đình ở các ngôi đình như Phong Cốc, Trung Bản, Lưu Khê (Quảng Yên), Quan Lạn (Vân Đồn), Trà Cổ (Móng Cái)… Tại các bức cốn của đình Lưu Khê có hoạ tiết truyền thuyết cá hoá rồng rất sinh động. Phong cách thể hiện con rồng qua các thời kỳ là một căn cứ để các nhà khoa học xác định niên đại công trình kiến trúc nào đó.

Tiếp nối các giá trị văn hoá truyền thống cha ông, ngày nay, con rồng không chỉ nằm yên trong sử sách, trong các tác phẩm mỹ thuật (điêu khắc, hội hoạ, trang trí), mà còn múa, bay lượn một cách sống động và hấp dẫn trong các lễ hội dân gian.. Trong nhiều lễ hội ở Quảng Ninh, từ lễ hội mang màu sắc hiện đại như Lễ hội Du lịch Hạ Long đến các lễ hội đình, chùa ở các địa phường thường không thể thiếu tiết mục múa rồng. Cuộc sống hiện đại, con rồng đã được “dân sự hoá” đi vào từ đời sống tâm linh, tín ngưỡng đến các vật dụng của nhiều gia đình…

Cuộc đời của con rồng Việt cũng lâu dài và sức sống của nó cũng mãnh liệt như chính lịch sử tiến hoá của dân tộc.

Đinh Hải Trường