Đền Thái còn gọi là đền Đốc Trại. Theo tư liệu dân gian, đền Thái được biết đến là di tích quan trọng nằm trong quần thể các di tích lịch sử nhà Trần ở An Sinh, Đông Triều.

Đây vốn là nơi thờ các vị vua đầu tiên của nhà Trần, cũng là các thành hoàng làng. Tuy nhiên, trong chính sử cũng như các ghi chép về khu lăng mộ, di tích đền Thái không được đề cập một cách rõ ràng. Để xác định chính xác giá trị di tích, nhiều cuộc khảo sát, thám sát, khai quật đã được thực hiện. Kết quả cho thấy di tích có rất nhiều di vật, đặc biệt là các loại hình vật liệu kiến trúc, trong đó có các loại ngói cánh sen cỡ lớn và rất nhiều chân tảng kê cột bằng cát và đá xanh. Cuộc khai quật thám sát khảo cổ học giai đoạn I hoàn thành mới đây (giai đoạn II đang thực hiện) của Ban Quản lý các di tích trọng điểm và Viện Khảo cổ học đã bước đầu cho thấy quy mô đền Thái rất rộng. Các dấu vết hệ thống kiến trúc của đền Thái xưa là các kiến trúc gỗ, mái được lợp bằng ngói cánh sen và ngói mũi lá. Hiện vật tìm được trong cuộc khai quật này còn cho phép các nhà khoa học đưa ra giả thuyết đền Thái có thể là công trình được nhà Trần cho xây dựng trước khi chọn An Sinh làm nơi đặt lăng mộ của các vua Trần.

Hiện vật tìm thấy tại di tích đền Thái.

Đoàn khảo cổ học đã mở 5 hố khai quật, hầu hết đều xuất lộ hàng loạt các dấu vết gia cố nền móng, các bó nền kiến trúc. Tại diện tích phía sau Đền hiện tại có 4 dấu vết bó nền, gồm bó nền được xây xếp theo kiểu tường đơn giản gồm nhiều lớp theo lối lệch mạch, bó nền được xếp hoàn toàn bằng ngói cánh sen, hoặc bó nền được xây xếp bằng gạch hình chữ nhật theo kiểu tường đơn với nhiều lớp. Riêng kiểu xây xếp thứ 3 có thể làm tăng cường phần móng phía bên ngoài của bó nền, khiến bó nền luôn có xu thế ôm vào lòng nền nhà. Đây là kỹ thuật rất đặc biệt, có hiệu quả trong các kỹ thuật nền móng kiến trúc di tích. Khu vực sau đền hiện nay còn xuất lộ 6 trụ móng nằm trong hệ thống của 2 đơn nguyên kiến trúc, được coi là dấu vết kiến trúc của 2 giai đoạn khác nhau trong thời Trần. Dấu vết nền móng và hệ thống gia cố trụ móng cùng các vật liệu xây dựng thu được cho thấy quy mô kiến trúc ở đây rất lớn. Tại hố khai quật thứ 2 cách đền hiện tại 10m về phía Nam cũng đã tìm thấy 2 dấu vết bó nền và hệ thống gia cố chân móng. Bó nền thứ nhất được xếp bằng cuội chính là phần nền của kiến trúc. Bó nền thứ 2 được xây xếp bằng gạch chữ nhật, đồng thời ở đây đã tìm được dấu vết của cống thoát nước. Toàn bộ cống cũng được xếp bằng gạch chữ nhật, chiều rộng của viên gạch chính là độ rộng của lòng cống. Dấu vết gia cố các trụ móng có hình gần vuông, được chèn bằng cuội, đất sét và đá gạo có nguồn gốc tại chỗ. Như vậy sự xuất hiện của cống thoát nước cho phép các nhà khoa học hình dung ra một phần kiến trúc của di tích ở khu vực hố khai quật thứ 2, gồm 2 khối kiến trúc xếp vuông với nhau và dấu vết sân mà cống thoát nước chính nhằm mục đích thoát nước cho sân này. Hố khai quật tiếp theo được mở ở phía sau khu đền hiện tại cũng đã tìm thấy hệ thống gia cố trụ móng và dấu vết bó nền bằng đá cuội. Đặc biệt có đến 10 dấu vết gia cố trụ móng, được phân bố thành 2 hàng. Có thể nói đây là một tổ hợp các dấu vết kiến trúc cho phép dự đoán về một công trình có quy mô kiến trúc lớn. Tại 2 hố khai quật còn lại, đoàn cũng đã tìm thấy dấu vết trụ móng và dấu vết tôn nền thể hiện ở sự phân bố và tính chất các loại đất xuất lộ cho thấy đã có sự san gạt và tôn lấp mặt bằng. Đặc biệt ở hố khai quật phía sau đền có dấu vết tường gạch, nhiều lớp ngói mũi lá, không tìm thấy loại hình ngói cánh sen, mật độ tập trung đồ sành rất cao...

Nhằm tìm hiểu cấu trúc tổng thể các dấu vết kiến trúc ở khu vực phía sau đền hiện nay, đoàn khảo cổ học đã mở một rãnh kiểm tra dài 28m, rộng 1m. Kết quả bước đầu đưa ra những bằng chứng cho thấy bố cục của mặt bằng kiến trúc ở đây gồm nhiều kiến trúc song song và tạo thành các lớp, kết nối các đơn nguyên kiến trúc lại là những khoảng sân, các khoảng sân này làm cho không gian kiến trúc trở nên hài hoà.

Mặc dù đã bước đầu làm xuất lộ các dấu tích kiến trúc nhưng vẫn chưa nhận biết được bình diện cũng như quy mô, kích thước và bố cục của quần thể di tích đền Thái. Hiện nay diện tích khu di tích đền Thái vẫn nằm trong khu đất thuộc sở hữu tư nhân. Bởi vậy để thuận lợi cho công tác nghiên cứu và quy hoạch, tiến tới trùng tu, tôn tạo di tích sau này, trước mắt cần phải thực hiện khoanh vùng di tích và có phương án thu hồi đất. Những kết quả khảo cổ học giai đoạn II đang thực hiện có thể còn mở ra nhiều thông tin thú vị, giải đáp những vấn đề lớn về di tích đặc biệt này.

Việt Hoa