Hát chèo đường là loại hình văn nghệ dân gian truyền thống theo dạng đối đáp giữa hai bên trai gái của cư dân vùng sông nước Vân Đồn. Cuộc hát có thể diễn ra trên thuyền, dưới bến sông, trong ngày hội đình làng hay trong các đám cưới.

Phục dựng loại hình hát giao duyên trên Vịnh Hạ Long.                                                           Ảnh: CTV

Hát chèo đường đặc biệt hay trong khung cảnh đám cưới. ở đó câu hát vang lên một cách tự nhiên, dung dị như lời tâm tình tha thiết. Qua lời hát, người ta giãi bày tâm sự và tìm những tâm hồn đồng điệu. Giống như những loại hình dân ca khác, hát chèo đường phải tuân thủ theo một trật tự lề lối nhất định. Hát dạo đầu, hát mở ngỏ lần thứ nhất (mở ngỏ khách), hát mở ngỏ lần thứ hai (mở cọc tre), hát mở ngỏ lần thứ ba (mở ngỏ hoa). Trong đó hát mở ngỏ hoa là điệu hát hay nhất và cũng được hát nhiều nhất. Bởi người con gái được ví như bông hoa đẹp mà chàng trai đã tìm chọn. Nhưng để hái được bông hoa này không phải dễ. Nhà trai phải thể hiện được sự khéo léo, thông minh và tài ứng xử trong từng lời ca tiếng hát. Đại diện nhà trai là 2 “bù đa”, tức bà mối bê tráp trầu, thuốc vào để nói chuyện với nhà gái xin đưa cô dâu về. Theo tục lệ nếu nhà trai không hát đối lại được nhà gái thì sẽ không được đón dâu về. (Tất nhiên, thường thì không có cuộc hát nào nhà trai phải chịu thua quay về cả, nếu nhà trai lâm vào cảnh “bí từ” thật thì nhà gái cũng phải tìm cách “tháo vây” cho nhà trai hoặc giả đò không hát đối lại được để đám cưới diễn ra tốt đẹp. Thế nhưng cũng có cuộc hát nhà gái thử thách nhà trai ghê lắm. Ông Nguyễn Văn Thân, một người cao tuổi ở xã Thắng Lợi kể, xưa kia đã từng có những cuộc hát đám cưới kéo dài tới 3 đêm, nhà trai mới được đón cô dâu sang thuyền...

Có thể nói, hát chèo đường đã tạo nên rất nhiều nét thi vị cho ngày cưới của các lứa đôi ở Vân Đồn trước đây. Nếu ai đã từng được nghe trai gái Vân Đồn hát chèo đường, nhất là hát trong các đám cưới, hẳn sẽ có cảm nhận quen thuộc, giống với một vài điệu hát dân gian của những vùng biển khác. Theo tài liệu của Viện Nghiên cứu Văn hoá Dân gian Việt Nam, xét về hình thức, hát chèo đường Vân Đồn thực chất là hát hò biển kết hợp với hát giao duyên, được phát triển từ thể thơ lục bát truyền thống vốn rất giàu có, phong phú về câu từ, và sâu sắc, thâm thuý về ý nghĩa. Xét về nội dung, ngôn từ bài hát thường là những lời tâm tình về cuộc sống hàng ngày, về tình yêu đôi lứa, những giận hờn trách cứ, những yêu thương nhớ nhung, hay những buồn vui, kinh nghiệm trong lao động sản xuất. Trong đó tâm sự về tình yêu thường là nội dung phổ biến nhất. Theo Tiến sĩ Hoàng Sơn, một nhà nghiên cứu về âm nhạc, thì cơ bản giai điệu của lối hát chèo đường rất gần với giai điệu của gọng hò miền Trung và là sự kết hợp hài hoà với điệu hát Đúm vốn có tiết tấu chậm, âm vực thấp của vùng châu thổ sông Hồng. Điều này cho thấy cư dân vùng Vân Đồn khi tiến ra biển đã tiếp thu, tích hợp một cách có sáng tạo, mang tính đặc thù riêng.

Hát chèo đường là loại hình văn nghệ dân gian lâu đời, mang tính đặc trưng của người dân vùng biển Vân Đồn. Đáng tiếc là hiện nay lối hát này không còn được phổ biến rộng rãi, nhiều người trẻ tuổi không biết hát chèo đường đúng cách, đúng trật tự, lề lối...

Việt Hoa